ويروس موجودي است كه نه رشد مي‌كند، نه غذا مي‌خورد و نه تنفّس مي‌كند. اما مي‌تواند توليد مثل كرده و شبيه خودش را به وجود آورد. ويروس نه زنده است و نه غير زنده، ويروس‌ ها فقط به اين دليل كه مي‌توانند توليد مثل كنند، به جانداران شبيه‌ هستند. اما بايد دانست كه هر ويروس، فقط هنگامي مي‌تواند توليد مثل كند كه در داخل يك سلّول زنده قرار گرفته باشد. به عبارت ديگر ويروس در بيرون از سلّول هيچ ‌يك از نشانه‌هاي زنده بودن را ندارد و فقط وقتي كه درون يك سلّول زنده وارد مي‌شود، از خود نشانه‌ هاي زندگي را بروز مي‌دهد. در واقع ويروس‌ها انگل‌ هاي اجباري هستند.
ويروس‌ها به قدري كوچك هستند كه با ميكروسكوپ‌ هاي معمولي ديده نمي‌شوند و براي ديدن آن‌ها بايد از ميكروسكوپ ‌هاي بسيار قوي و مخصوص به نام ميكروسكوپ الكتروني استفاده كنيم.
در ساختمان هر ويروس معمولاً يك پوسته‌ پروتئيني و يك مولكول بسيار درشت از ماده‌ وراثتي يافت مي‌شود كه خصوصيات ويروس را به وجود مي‌آورد. گروهي از ويروس‌ها مانند ويروس ايدز، ساختمان پيچيده‌ تري دارند.
ويروس‌ها را در هيچ يك از گروه‌ هاي موجودات زنده جاي نمي‌دهند، زيرا سلّول ندارند. يعني هسته، سيتوپلاسم و ... ندارند. ويروس‌ها را مرز ميان موجودات زنده و غير زنده به حساب مي‌آورند.
ويروس‌ها اقسام مختلف دارند و انواع آن‌ها به همه‌ي جانداران ديگر يعني گياهان، جانوران، قارچ‌ها و حتي باكتري ‌ها حمله مي‌كنند و باعث بيماري آن‌ها مي‌شوند. بيشتر ويروس‌ها ضرر دارند و تعداد كمي هم نه فايده دارند و نه ضرر. ولي ويروس‌هايي كه مفيد باشند، بسيار كم و انگشت ‌شمارند.
مبارزه كردن با ويروس‌ ها سخت ‌تر از مبارزه كردن با باكتري‌ ها است. در آزمايشگاه، ويروس را در تخم‌ مرغ كه يك سلّول زنده‌ است، رشد مي ‌دهند.
ويروس‌هاي جانوري و گياهي
الف- ويروس هاي جانوري: ويروس‌ هايي هستند که در جانوران توليد بيماري مي‌کنند و در بيشتر موارد بر روي باکتري ها و گياهان بي اثر هستند.
ب- ويروس هاي گياهي: ويروس‌هايي هستند که در گياهان توليد بيماري مي‌کنند.
شكل ويروس‌ها
ويروس‌ها به شكل‌هاي مختلفي مانند ميله‌ اي، كروي، مكعّبي، آجر مانند، چندوجهي و ... ديده مي‌شوند.
ويژگي‌هاي عمومي ويروس‌ها
همه‌ ويروس‌ها چند ويژگي مشترك دارند كه آن‌ها را از موجودات زنده‌ ديگر جدا مي‌كند. اين ويژگي‌ها عبارتند از:
ـ ويروس‌ها سلّول ندارند؛ پيكر هر ويروس از يك پوشش پروتئيني و يك ماده‌‌ي وراثتي به نام « اسيد نوكلئيك» درست شده است. در هنگام حمله‌ ويروس به سلّول‌ها، تنها ماده‌ وراثتيِ ويروس، وارد سلّول مي‌شود.
ـ همه‌ي ويروس ‌ها براي توليد مثل حتماً بايد وارد يك سلّول زنده شوند.
ـ ويروس‌ها ميزبان اختصاصي دارند؛ يعني هر نوع ويروس فقط به يك نوع سلّول زنده حمله مي‌كند، مثلاً ويروسي كه در سلّول‌ هاي گياهان قادر به توليد مثل است، بر سلّول‌هاي جانوران اثري ندارد.
ـ ويروس‌ها به اندازه ‌اي كوچك هستند كه با ميكروسكوپ‌ هاي نوري ديده نمي‌شوند و براي مشاهده‌ آن‌ها بايد از ميكروسكوپ‌ هاي الكتروني استفاده كرد.
نحوه توليد مثل ويروس
ويروس براي توليد مثل حتماً بايد به درون سلّول موجود زنده‌اي راه پيدا كند. ويروس بعد از چسبيدن به ديواره‌ سلّول، ماده‌ وراثتي خود را به درون سلّول وارد مي‌كند. هنگامي كه ويروس به درون سلّول راه پيدا كرد، سلّول را مجبور مي‌كند فعّاليّت‌هاي خودش را تعطيل كرده و به كارخانه‌ توليد ويروس تبدیل شود. در نتيجه سلّول‌هاي آلوده به ويروس، قادر نخواهند بود به زندگي عادي خود ادامه دهند.
از ويروس‌ها چه استفاده ‌هايي مي‌كنيم؟
با آن كه بيشتر ويروس‌ها بيماري ‌زا هستند، اما زيست‌شناسان از آن‌ها در موارد زير استفاده مي‌كنند:
ـ كنترل تعداد حشرات مضر از راه بيمار كردن آن‌ها توسط ويروس ‌ها
ـ تحقيق درباره‌ ماده‌ وراثتي سلّول ‌ها و كارهاي آن در سلّول
ـ كنترل بيماري ‌هاي ويروسي از راه تهيّه‌ واكسن از بعضي از ويروس‌ها
بعضي از ويروس‌ها ممكن است مدّتي درون سلّول‌هاي زنده، غيرفعال بمانند، اما ناگهان پس از مساعد شدن شرايط، فعال شوند و سلّول را از بين ببرند. ويروس تبخال از اين نوع است.
بعضي از بيماري ‌هايي كه به وسیله ويروس‌ها ايجاد مي‌شوند عبارتند از:
نام بيماري قسمتي از بدن كه ويروس‌‌ها به آن آسيب مي ‌رسانند!
ايدز گلبول‌هاي سفيد خون
سرماخوردگي بيني و حلق
زگيل پوست
تبخال پوست
آبله ‌مرغان پوست
سرخك پوست
آنفلوانزای شش ‌ها
ذات ‌الرّيه شش‌ ها
هپاتيت (يرقان ويروسي) كبد (جگر)
اوريون غده‌ هاي بزاقي
فلج اطفال سلّول‌ هاي عصبي مغز و نخاع
دفاع بدن در برابر ويروس‌ها
هنگامي كه ويروسي به سلّول بدن حمله مي‌كند، سلّول‌هايي كه مورد حمله‌ ويروس‌ قرار مي‌گيرند، ماده ‌اي پروتئيني به نام «اينتِرفِرون» توليد مي‌كنند. بعد از پاره شدن سلّول‌ و آزاد شدن ويروس‌ها، اينترفرون به سلّول‌هاي سالم كه هنوز ويروس به آن‌ها حمله نكرده است، مي‌چسبد و آن سلّول‌ها را نسبت به ويروس‌ها، مقاوم مي‌كند.